تکیه دولت ، بنای عظیم و باشکوهی که به تاریخ پیوست -آکا

.

1394/11/29

سایت اطلاعات عمومی، دانستنیهامقالات تاریخی

آکاایران تکیه دولت یا تگیه دولت که از آن با عناوین دیگری همچون تکیه همایونی دولتی، تکیه قصر، تکیه بزرگ شاهی نیز نام برده شده است، بنایی است که در عهد ناصرالدین شاه قاجار و به منظور اجرای مراسم تعزیه و برگزاری آئین های سوگواری و روضه خوانی در ایام عاشورا در تهران برپا شد. تکیه دولت نه تنها به لحاظ معماری و جنبه های تاریخی بلکه ازلحاظ اجرای مراسم باشکوه تعزیه نیز دارای اهمیت خاصی بوده است. این تکیه، بافرمان ناصرالدین شاه در سال ۱۲۴۸ خورشیدی برابر با سال ۱۲۸۴ هجری قمری و با مباشرت دوست علی خان معیرالممالک که در آن زمان سرپرست ضرابخانه شاهی بود، ساخته شده است.

موقعیت و معمار تکیه دولت
این بنا در جنوب غربی کاخ گلستان، کنار شمس العماره و روبروی مسجد شاه سابق قرار داشت و هرچند در هیچ یک از اسناد و منابع دوره قاجار به طور صریح به معمار یا معماران تکیه دولت اشاره ای نشده ، اما در کتاب "معماران ایران از آغاز دوره اسلامی تا پایان دوره قاجار"، به نقل از استاد کریم پیرنیا، استاد حسینعلی مهرین به عنوان معمار تکیه دولت ذکرشده است.

,[categoriy]

تکیه دولت ، بنای عظیم و باشکوهی که به تاریخ پیوست -آکا

آکاایران: تکیه دولت ، بنای عظیم و باشکوهی که به تاریخ پیوست

معماری تکیه دولت
به گزارش آکاایران برخی محققان همچون خانم کارلاسرنارا،دکتر فوریه و لرد کرزنس معماری تکیه دولت را اقتباسی از آلبرت هال (Albert Hall)لندن یا تماشاخانه ها و آمفی تئاترهای غربی دانسته اند. البته با توجه به اینکه سفر اول ناصرالدین شاه به اروپا در سال ۱۲۹۰ ق انجام گرفته و طبق اسناد تکیه دولت طی ساله ای ۹۰ - ۱۲۸۴ ق ساخته شده بود، این نظر کمی تأمل برانگیز می باشد. سایر پژوهشگران ازجمله بهرام بیضائی، مهدی فروغ و یحیی ذکاء نیز معتقدند که ساختمان تکیه دولت بر اساس طرح میدان ها و برخی کاروانسراها و تکایا طراحی و ساخته شده بود.
شکل کلی بنای تکیه دولت از بیرون به صورت منشوری هشت ضلعی بود که در داخل به یک استوانه کامل با قطر میانی حدود ۶۰ متر تبدیل می شد. این بنا با ارتفاعی حدود ۲۴ متر در چهار طبقه (با احتساب سرداب ها و زیرزمین) با مساحت تقریبی ۲۸۲۴ مترمربع و گنجایش حدود بیست هزار نفر طراحی شده بود. تکیه دولت تا پیش از احداث کاخ ها و ساختمان های بلند در اواخر دوره قاجار، از بلندترین بناهای پایتخت بود؛ به طوری که از پنج فرسنگی شهر پیدا بود. اعتمادالسلطنه وزیر انطباعات ناصرالدین شاه، در یادداشت های خود در مورد تکیه دولت چنین نوشته است : " تکیه دولت از بناهای بسیار عالی دولتی است که مدور و چهار طبقه ساخته شده و همه از آجر است. این تکیه از پنج فرسنگی تهران همچون کوه عظیمی در میان شهر پیداست و به جز این بنا، گنبدهای مساجد و غیره که بسیار مرتفع هستند، هیچ نمایان نیستند..."

,[categoriy]

نمای بیرونی تکیه دولت
در هر طبقه تکیه، غرفه ها و طاق نماهایی مشرف به فضای مرکزی وجود داشت که هرکدام برای یکی از بزرگان کشوری و اعیان در نظر گرفته شده بود. تعدادی از این غرفه ها دارای در و پنجره های ارسی بودند و دسترسی به آن ها از طریق دالان ها و راه پله های پشت غرفه ها امکان پذیر بود. ساموئل بنجامین در کتاب "ایران و ایرانیان" مشاهدات خود را از تکیه دولت طی سال های ۱۳۰۰ تا ۱۳۰۳ق که در ایران بود، چنین می نویسد : " موقعی که از کالسکه پیاده شدم، باکمال تعجب ساختمان استوانه ای شکل مجللی را در مقابل خود دیدم که به وسعت و بزرگی آمفی تئاتر "ورونا" بود و با آجر و سنگ به سبک بسیار زیبایی ساخته شده بود. ظاهراً معمار بزرگ این تکیه خواسته بود ثابت کند که نقشه یک ساختمان را طوری می توان طرح کرد که بدون دکوراسیون و تزیین هم ابهت و جلال خود را حفظ کند. ضمناً طوری تنوع در فرم و شکل غرفه های اطراف به کاربرده که چشم را خسته نمی کند. خود این تنوع زیبایی خاصی به تکیه می دهد. در حقیقت معمار هنرمند، نبوغ و استعداد ذاتی خود را در این ساختمان بی مانند نشان داده است. غرفه هایی که برای شاه در نظر گرفته شده ، ارتفاع بیشتری دارد و بلندی سقف و سر در آن درست دو برابر غرفه های مجاور است . تردیدی ندارم که اگر این تکیه یا آمفی تئاتر به جای آجر، مانند آمفی تئاترهای روم قدیم از سنگ مرمر هم ساخته می شد، باز به هیچ وجه بر زیبایی و عظمت آن افزوده نمی گشت. واقعاً توصیف زیبایی طاق ها و سردرهای هلالی شکل تکیه امکان پذیر نیست. ایرانی ها در حقیقت استاد این نوع معماری در جهان هستند."

,[categoriy]

امروزه یکی از معدود آثار باقی مانده که توصیفی از وضعیت تکیه دولت در اختیار ما می گذارد تابلوی تصویر تکیه دولت در اثر کمال الملک نه تنها ازلحاظ طرح و ترکیب و رنگ آمیزی اثری بدیع و شاهکاری نفیس است بلکه ازآنجاکه نشان دهنده طراحی و معماری یک بنای عظیم تاریخی است و مخصوصاً ازاین جهت که بیان کننده مراسم پرجلال و شکوه تعزیه داری است، به عنوان گویاترین سند مهم ملی پرارزش است.

,[categoriy]

صحنه نمایش و فضای داخلی تکیه دولت
فضای میانی تکیه به چند بخش تقسیم می شد. صحنه نمایش به صورت سکویی دایره ای با ارتفاعی حدود یک متر و قطر هیجده تا بیست متر در مرکز استوانه برای اجرای مراسم تعزیه و شبیه خوانی طراحی شده بود که در چهار طرف پله هایی برای بالا رفتن از آن قرار داشت. پیرامون سکو، مسیری به عوض تقریبی شش متر برای حرکت اسب ها و سربازان تعزیه در نظر گرفته شده بود. بعدازاین فضای شش متری، فضایی برای تماشاگران، سپس پلکان هایی سنگی (با شش پله) برای نشستن پیش بینی شده بود که تا دیواره بنا ادامه داشت.

,[categoriy]

پوشش سقف تکیه با دهانه ای حدود ۶۰ متر ،از عمده مسائل معماری آن بود که برای آن، داربستی از الوار و تیرهای چوبی (به صورت هشت نیم دایره) که با میله ها و تسمه های آهنی به هم قفل و بست شده بودند، روی دیوارهای بنا قرار داده بودند. این سازه استخوان بندی سقفی به شکل گنبد بر روی صحن بنا را تشکیل می داد که در مواقع لزوم چادر یا پوششی دیگر بر روی آن کشیده می شد.
در اواسط سلطنت مظفرالدین شاه فشار پوشش چوبی سقف در طبقه چهارم خرابی هایی ایجاد کرد؛ ازاین رو برای حفظ قسمت های دیگر بنا، از سقف و طبقه چهارم صرف نظر شد و آن را تخریب و دوطبقه زیرین را مرمت کردند. سقف جدید تکیه که با کمک مهندسان خارجی و مصالحی از خارج تهیه شده بود، با پوششی متشکل از ۱۲ نیم دایره آهنی که با پیچ و مهره به یکدیگر متصل و توسط سیم های فنردار آهنی نگهداری می شدند، اجرا شد.

,[categoriy]

تکیه دولت، پس از مشروطه بانفوذ و تأثیر فرهنگ و هنر غرب بر کشور و پیدایش تئاتر و نمایش جدید در ایران، ارزش و اهمیت پیشین خود را از دست داد. حتی گاهی مراسمی غیر از اجرای تعزیه نیز در آن برگزار شد، تکیه دولت، عظیم ترین نمایش خانه تاریخ ایران، سال ها متروک و نیمه مخروبه بود تا اینکه در سال ۱۳۲۵ خورشیدی و به منظور ساخت بانک ملی شعبه بازار، آن را خراب کردند و بیشتر عرصه آن زیربنای بانک شد.
مرجع : ویکی پدیا
مقاله عظیم ترین نمایش خانه تاریخ ایران - جعفر بزاز
وبسایت دید هفتم

,[categoriy]

مقالات تاریخی -


تبلیغات

تمامی مطالب از سایت های مجاز فارسی و ایرانی تهیه و جمع آوری شده است، در صورت وجود هرگونه مشکل از طریق [email protected] تخلف اطلاع دهید.

جستجو های اخبار روز

جدیدترین اخبار

داغ ترین اخبار